Index to botanical names
ย่านขลง
Rubiaceae
ไม้เถาเนื้อแข็ง ยาวได้กว่า 20 ม. มีขนสั้นนุ่มตามกิ่งอ่อน ก้านใบ ช่อดอก ก้านดอก และกลีบเลี้ยง หรือเกลี้ยง หูใบรูปสามเหลี่ยมแคบ ยาว 3–6 มม. ใบเรียงตรงข้าม รูปรี ยาว 7.5–12.5 ซม. เส้นแขนงใบข้างละ 3–4 เส้น โค้งจรดขอบใบ ก้านใบยาว 0.5–2 ซม. ช่อดอกแบบช่อกระจุกแยกแขนง กลีบเลี้ยง 5 กลีบ รูปสามเหลี่ยมมน ขนาดเล็ก ติดทน ดอกรูปแตรสีขาว มีกลิ่นหอม เปลี่ยนเป็นสีเหลืองอ่อนอมส้ม หลอดกลีบดอกสั้น กลีบดอก 5 กลีบ รูปใบหอกหรือรูปแถบ บานออก ยาว 0.7–1 ซม. เกสรเพศผู้ 5 อัน ติดบนปากหลอดกลีบดอก ก้านชูอับเรณูสั้น อับเรณูรูปเส้นด้าย ยาวเท่า ๆ กลีบดอก มีขนยาวคล้ายไหม โคนแยกเป็น 2 แฉก รังไข่มี 2 ช่อง ออวุลจำนวนมากติดบนพลาเซนตารูปโล่ ก้านเกสรเพศเมียสั้น ยอดเกสรรูปกระบอง ยื่นพ้นปากหลอดกลีบดอก ยาว 7–9 มม. ผลแห้งแตก เส้นผ่านศูนย์กลาง 6–8 มม. แยกเป็น 2 พู เมล็ดแบน มีปีกรอบจักเป็นพู่พบที่พม่าตอนล่าง ภูมิภาคอินโดจีนและมาเลเซีย ฟิลิปปินส์ ในไทยพบแทบทุกภาค ยกเว้นภาคเหนือ ขึ้นตามชายป่าดิบแล้งและป่าดิบชื้น หรือป่าพรุ ความสูงถึงประมาณ 900 เมตร น้ำสกัดจากรากเป็นยาถ่ายพยาธิในเด็ก แก้ตับอักเสบ แก้ไข้ และใช้ทากันแมลงสกุล Coptosapelta Korth. มีประมาณ 16 ชนิด พบในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ จีนตอนใต้ ไต้หวัน และญี่ปุ่น ในไทยมีชนิดเดียว ชื่อสกุลมาจากภาษากรีก “kopto” ตัดเป็นชิ้น และ “pelte” โล่หรือฝาครอบ ตามลักษณะของเมล็ดที่มีปีกรอบจักเป็นพู่
ย่านขลง: ช่อดอกแบบช่อกระจุกแยกแขนง เส้นแขนงใบข้างละ 3–4 เส้น กลีบดอกยาวกว่าหลอดกลีบดอก อับเรณูรูปเส้นด้าย มีขนยาวคล้ายไหม โคนแยกเป็น 2 แฉก (ภาพ: ปรีชา การะเกตุ)
Chen, T. and C.M. Taylor. (2011). Rubiaceae (Coptosapelta). In Flora of China Vol. 19: 92.
Puff, C., K. Chayamarit and V. Chamchumroon. (2005). Rubiaceae of Thailand. Forest Herbarium, Bangkok.